تولید سبز- یکی از حساسترین موضوعات پیش روی کشور وضعیت بخش کشاورزی و تامین امنیت غذایی است، موضوعی که معاون اجرایی رئیسجمهور آن را «خط قرمز کشور» خوانده است . در شرایطی که ایران با خشکسالیهای بیسابقه، کاهش تولید غلات و فشارهای بینالمللی مواجه است، بازسازی بخش کشاورزی نمیتواند تنها تکرار الگوهای گذشته باشد. خودکفایی هوشمند ترکیبی از تولید داخلی هدفمند، بهرهوری بالا و تأمین خارجی راهبردی تنها راه تضمین امنیت غذایی نسلهای آینده است.
- تصویر بحران؛ تولید در حال سقوط، وابستگی در حال افزایش
بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، تولید غلات ایران در سال ۲۰۲۵ به حدود ۲۰ میلیون تن رسیده است که نزدیک به ۱۰ درصد کمتر از میانگین پنجساله است . تولید گندم که در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۶.۸ میلیون تن بود، در سال ۲۰۲۵ با کاهش ۴.۳ میلیون تنی به ۱۲.۵ میلیون تن رسیده است . علت اصلی این کاهش، خشکسالی گسترده و کمبود بارندگی در فصول حیاتی کشت بوده است. با این حال، ایران با وجود کاهش تولید، به ششمین کشور بزرگ ذخیرهکننده غلات جهان تبدیل شده است. ذخایر غلات ایران در سال ۲۰۲۵ به ۱۳.۱ میلیون تن افزایش یافته که حاصل ذخایر انباشتهشده از تولید خوب سال ۲۰۲۴ است . این ذخایر به ایران اجازه میدهد تا نیازهای وارداتی گندم در سال زراعی ۲۰۲۵/۲۶ را به حدود ۲ میلیون تن کاهش دهد رقمی که کمتر از نصف میانگین پنجساله است .
اما نگرانی اصلی، آینده است. کاشت گندم زمستانه برای برداشت ۲۰۲۶، به دلیل بارندگیهای زیر متوسط و کاهش ذخایر آب آبیاری، با مشکل جدی مواجه شده است . کشاورزان همچنین با قیمتهای بالای نهادهها (بذر و کود) و قطعیهای مکرر برق در مناطق آبی (به ویژه خوزستان) دستوپنجه نرم میکنند .
- معمای آب؛ مصرف بالا بهرهوری پایین
بخش کشاورزی بزرگترین مصرفکننده آب در ایران است. بر اساس اعلام وزارت نیرو در سال ۱۴۰۴، مصرف سالانه آب در کشاورزی حدود ۸۰ میلیارد مترمکعب است که ۷۷ درصد از کل مصرف آب کشور را به خود اختصاص میدهد . معاون اجرایی رئیسجمهور این رقم را بین ۷۰ تا ۹۰ درصد اعلام کرده و تأکید دارد که سه استان خوزستان، فارس و تهران به تنهایی ۳۵ درصد آب کشاورزی کشور را مصرف میکنند .
اما هشدار وزارت جهاد کشاورزی قابل تأمل است. وزیر کشاورزی اعلام کرده است که مصرف واقعی آب در کشاورزی حدود ۴۵ میلیارد مترمکعب است، نه ۸۰ تا ۹۰ درصد . این اختلاف آماری نشاندهنده یکی از مشکلات اصلی مدیریت منابع آب در ایران است: نبود شفافیت و دادههای دقیق.
مهمتر از حجم مصرف، بهرهوری پایین است. برای تولید هر کیلوگرم گندم در ایران، حدود ۱۵۰۰ لیتر آب مصرف میشود که ۳۴ درصد بیشتر از میانگین جهانی (۹۳۰ لیتر) است . در برخی استانها مانند خوزستان، کرمان و سیستان و بلوچستان، مصرف آب برای تولید هر تن گندم به بیش از ۲۶۰۰ مترمکعب میرسد . در مقابل، استانهای شمالی مانند مازندران و گلستان با مصرف بسیار پایینتر آب، نمونههای موفق بهرهوری بالاتر هستند .
مصرف بالای آب در کشاورزی، با ضایعات عظیم محصولات همراه است. حدود ۳۰ درصد از محصولات کشاورزی از مزرعه تا سفره دچار ضایعات میشوند و حدود ۵۰ درصد تولید سبزیجات و ۲۵ درصد تولید میوهها بیش از نیاز کشور انجام میشود .
- از خودکفایی مطلق تا خودکفایی هوشمند
خودکفایی مطلق در تولید گندم و سایر محصولات استراتژیک با توجه به محدودیتهای منابع آب و خاک ایران نه ممکن است و نه اقتصادی. تحلیلگران بینالمللی تأکید میکنند که رویای خودکفایی در تولید گندم دیگر قابل دستیابی نیست . تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب زیرزمینی، و افزایش جمعیت (حدود ۲۳ میلیون نفر بیشتر از ۲۰ سال پیش) همگی فشار بر منابع داخلی را افزایش دادهاند .
می دانیم که خودکفایی هوشمند یعنی:
تولید هدفمند: تمرکز تولید بر محصولات استراتژیک (گندم، جو، برنج) در مناطقی که مزیت نسبی دارند (شمال و غرب کشور با مصرف آب پایینتر)
بهرهوری بالا: استفاده از فناوریهای نوین (آبیاری قطرهای، بذرهای مقاوم به خشکی، کشت گلخانهای) برای کاهش مصرف آب و افزایش عملکرد در واحد سطح
تأمین خارجی راهبردی: تأمین مابقی نیاز از طریق واردات هدفمند از کشورهای دوست (روسیه، قزاقستان، هند) با استفاده از ارز ترجیحی
سیاست کشور، ترکیب خودکفایی هوشمند داخلی با تأمین هدفمند برونمرزی است تا فشار بر منابع داخلی کاهش یابد .
- فشار تحریمها؛ امنیت غذایی در معرض تهدید
تحریمهای آمریکا، امنیت غذایی ایران را به طور مستقیم تهدید کرده است. یک مطالعه دانشگاه کمبریج نشان میدهد که تحریمها، زنجیره تأمین گندم ایران را به سه طریق مختل کردهاند: قطعی در روابط تجاری با شرکتهای بزرگ معاملاتی، اختلال در پرداختها از طریق کاهش تعداد بانکهای مایل به همکاری با ایران و تأخیر در محمولهها .
با وجود معافیتهای طولانیمدت برای تجارت بشردوستانه، تحریمها باعث شدهاند که شرکتهای تجاری به دلیل ریسکهای بانکی از معامله با ایران خودداری کنند و تجار کوچکتر با هزینههای بالاتر جایگزین آنها شوند . نتیجه این شده است که قیمت نان در تهران در اکتبر ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است و قیمت برنج در تهران به بیش از سه برابر سال گذشته رسیده است با این حال، ارز ترجیحی (۲۸,۵۰۰ ریال به ازای هر دلار) برای واردات کالاهای اساسی همچنان حفظ شده است و به کاهش فشار تورمی بر واردات کمک میکند .
راهکارهای عملیاتی برای بازسازی کشاورزی
۱. اصلاح الگوی کشت بر اساس آمایش سرزمینی
بهترین راهکار برای کاهش مصرف آب در کشاورزی، تغییر جغرافیای تولید است به جای کشت گندم در خوزستان (۲,۶۰۰ مترمکعب آب به ازای هر تن) تولید را به استانهای شمالی (مازندران، گلستان) با مصرف بسیار پایینتر آب منتقل کنیم در استانهای مرکزی و جنوبی (یزد، کرمان، سیستان) به جای گندم و جو، محصولات کمآبخواه با ارزش اقتصادی بالا (زعفران، پسته، گیاهان دارویی) کشت شود.
۲. توسعه کشت گلخانهای
برنامه هفتم توسعه، هدف افزایش حداقل ۱۰ میلیون تن محصولات گلخانهای را تعیین کرده است . کشت گلخانهای میتواند مصرف آب را تا ۸۰ درصد کاهش دهد و بهرهوری را چند برابر افزایش دهد.
۳. کاهش ضایعات محصولات کشاورزی
حدود ۳۰ درصد محصولات کشاورزی از مزرعه تا سفره هدر میروند. سرمایهگذاری در زنجیره سرد، انبارهای مدرن و حملونقل مناسب میتواند این رقم را به شدت کاهش دهد و میلیاردها مترمکعب آب را از هدررفت نجات دهد.
۴. کاهش وابستگی به واردات نهادههای استراتژیک
وابستگی ایران به بذور هیبرید و اجداد دام و طیور از بیش از ۹۵ درصد به کمتر از ۸۰ درصد کاهش یافته است . بیش از ۶۴۰ شرکت دانشبنیان در حوزه امنیت غذایی فعال هستند و ۱۰۲۵ محصول فناورانه را به مرحله تولید رساندهاند . ادامه این مسیر، یکی از کلیدهای کاهش وابستگی است.
۵. کشاورزی فراسرزمینی
توسعه کشاورزی فراسرزمینی در سطح ۲ میلیون هکتار در کشورهای دارای مزیت نسبی (مانند روسیه، قزاقستان و کشورهای آفریقایی)، به عنوان مکمل امنیت غذایی کشور، در برنامه هفتم پیشبینی شده است .
۶. سرمایهگذاری در فناوریهای نوین
فائو از ایران به عنوان کشوری با ۶ سیستم میراث کشاورزی جهانی (GIAHS) یاد کرده است که در جهان رتبه چهارم را دارد . استفاده از این ظرفیت و سرمایهگذاری در فناوریهای نوین (آبیاری قطرهای، سامانههای هوشمند آبیاری، بذرهای مقاوم به خشکی)، میتواند بهرهوری آب را تا ۳۰ تا ۴۰ درصد افزایش دهد.
۷. کشاورزی حفاظتی
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی تأکید کرده است که با اجرای عملیات آبخیزداری میتوان تا ۵۰ درصد از فرسایش خاک در کشور جلوگیری کرد.
جمعبندی؛ امنیت غذایی، امنیت ملی
امنیت غذایی ایران در یک نقطه حساس قرار دارد. کاهش تولید ناشی از خشکسالی، افزایش جمعیت و فشار تحریمها، همگی زنجیره تأمین غذا را شکنندهتر کردهاند و توجه سریع بدانها از اولویت های کشور محسوب می شود
خودکفایی هوشمند:
امنیت غذایی ایران در یک نقطه حساس قرار دارد. وضعیت موجودئ همگی زنجیره تأمین غذا را شکنندهتر کردهاند. و حا باید ب هدنبال راهکارهای اجرایی و علمی برای رفع این خطرعظیم بود. طبق مطالعات کارشناسی، سه محور اصلی خودکفایی هوشمند در بخش محصوللات کشاورزی وغذا عبارتند از:
محور | راهبرد |
افزایش بهرهوری | انتقال کشت به مناطق با مصرف آب کمتر، توسعه گلخانهها، کاهش ضایعات |
کاهش وابستگی | کاهش وابستگی به بذور و نهادههای خارجی، توسعه دانشبنیان |
تأمین خارجی هدفمند | واردات هوشمند از کشورهای دوست، کشاورزی فراسرزمینی |
بازسازی بخش کشاورزی باید بر پایه آمایش سرزمینی، بهرهوری آب، و دانشبنیان کردن تولید استوار باشد. بدون این سه مؤلفه، هرگونه سرمایهگذاری در کشاورزی، تنها هدررفت منابع محدود آب و خاک خواهد بود. امنیت غذایی، خط قرمز کشور است و حفظ آن نیازمند عزم ملی، هماهنگی بیندستگاهی، و نگاه هوشمندانه به مزیتهای نسبی و مطلق ایران است.
